تأثیرگذاری در فضای مجازی بین مهاجران افغانستانی از نزدیک به یک دهه به ای‌سو، شاهد رشد و شکوفایی شگرفی است. کسانی‌که از طریق گفتار، پوشش یا حرکات شان توجه هزاران کاربر را جلب می‌کنند، انفلوئنسر یا اثرگذار مجازی گفته می‌شوند. این صنعت نوظهور توانسته است تحولات قابل ملاحظه‌ای در جامعه مهاجران ایجاد کند و محیط اجتماعی و اقتصادی ـ فرهنگی نوینی که حول این صنعت تکوین یافته، الگوها و عادتواره‌های اجتماعی و اقتصادی ـ فرهنگی را دگرگون کرده و منظومه‌ای بزرگ و پیچیده از کنش‌ورزان فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی را گردهم بیاورد.
این صنعت به گسترش اقتصاد دیجیتال کمک کرده و در حال سوق دادن سلیقه فرهنگ عامه افغانستانی به سوی سرمایه‌داری، مصرف تظاهری و عادی‌سازی تجملاتی است.
نفوذداران مجازی که در انگلیسی به آن Influencer می‌گویند، عموماً با پرسونای جذاب خود، همذات‌پنداری دنبال‌کنندگان را برمی‌انگیزند. دنبال‌کنندگان به‌تدریج برندها و کالاهای مورد تأکید نفوذداران را به نوعی «عادت» بدل می‌کنند و به آن‌ها متمایل می‌شوند. این امر موجب دگرگونی سبک زندگی و دستکاری میل انسان افغانستانی می‌شود. کالاهای شبه‌لوکس و حتی کالاهای مارک‌دار جعلی به «نمادهای منزلت» بدل می‌شوند و افراد برای «تحرک اجتماعی»، ولو به شکل نمادین، آن‌ها را در سبد خرید خود قرار می‌دهند. این روند موجب دگرگونی عادت‌های فرهنگی و سلیقه زیبایی‌شناختی فرهنگ عامه می‌شود.
در این راستا، حسین میرزایی، پژوهشگر حوزه مطالعات فرهنگی طی مقاله‌ای نشان می‌دهد که نفوذداران مهاجر افغانستانی در اینستاگرام چگونه با استفاده از اطلاعات تصویری و متنی، فرهنگ عامه و محتوای میل انسان افغانستانی را دستکاری می‌کنند و با قاب‌بندی میل و نمایش کنش مصرفی، مخاطبان را به مصرف تظاهری کالاهای شبه‌لوکس سوق می‌دهند.
وی در مقاله اش بر آن است که تحلیلی نظام‌مند از سازوکارهای هویتی و سیاست میل ارائه دهد و نشان دهد که نفوذداران در فضای اینستاگرام چگونه نظام سلیقه‌شناسی، ارزش‌های طبقاتی و سلیقه سنتی فرهنگ عامه افغانستانی را تغییر می‌دهند و از چه فنون و راهبردهایی برای اقناع دنبال‌کنندگان خود به مصرف تظاهری بهره می‌برند.
پژوهش او با عنوان «مردم نگاری شبکهای نظام سلیقه‌ای نفوذداذان مهاجر افغانستانی در انستاگرام» در چارچوب نظریه مدیریت تأثیرگذاری گافمن و کالایی‌شدن حریم خصوصی و سبک زندگی نفوذداران، این خرده‌فرهنگ نوظهور را در اثرگذاری بر فرهنگ عامه مردم و مهاجران افغانستانی مطالعه می‌کند.
چهره‌های مورد مطالعه این پژوهش، (رشید خان، آریانا سعید، محمد نبی عیسی خیل، غزال عنایت، فرزانه ناز، غزل سادات، لطیفه عزیزی، سینا قاسمی، آیدا شاداب و مژده جمال زاده» هستند که با فعالیت‌های پادگفتمانی نگاه کاربران افغانستانی اینستاگرام را به خود معطوف کرده‌اند و در حال دستکاری نظام سلیقه‌ای به نفع گفتمان سرمایه‌داری است.
در ین مقاله، فرهنگ به عنوان عرصه‌ای برای بروز قدرت، مقاومت و ایدئولوژی شناخته می‌شود و نفوذداران پادفرهنگ‌هایی هستند که هنجارهای جامعه سنتی را به چالش می‌کشند.
فرهنگ‌های نوظهور را می‌توان نوعی مقاومت دانست که به بی‌ثباتی فرهنگ رسمی کمک می‌کنند و گفتمان‌های قدیمی درباره سبک زندگی و جنسیت را به چالش می‌کشند. نفوذداران، به‌ویژه میکروسلبریتی‌ها، با کالایی‌سازی زندگی خصوصی خود و استفاده از رسانه‌های دیجیتال قدرت گفتمانی کسب می‌کنند.
براساس این پژوهش، دست‌کم هشت گونه از انفلوئنسر در فضای مجازی افغاستان وجود دارند.
نفوذداران مادی‌گرا
یکی از گونه‌های مبرز و مشهود در صنعت تأثیرگذاری اینستاگرامی، گونه مادی‌گرا است. این نفوذداران با بهره‌گیری از عکس‌ها و فیلم‌های صحنه‌سازی‌شده، زیبایی‌شناسی ویژه‌ای از سبک زندگی را در معرض نمایش می‌گذارند. با این عمل، نگاه تجملی به زندگی را عادی‌سازی و به امری روزمره بدل می‌کنند. آن‌ها می‌کوشند در مسابقه مصرف از چهره‌های مشهورتر عقب نمانند و با تقلید و خلاقیت به این شیوه عمل می‌کنند.
در صفحات این نفوذداران می‌توان دید که با استفاده از کالاهای مصرف‌گرایانه و ایجاد نیاز در ذهن دنبال‌کنندگان، خرید غیرضروری را به شکل فزاینده تقویت می‌کنند. در این صفحات، تشخص و حیثیت در محیط مادی‌گرایی و علاقه‌طلبی و شیوه زیست تجملی بازتعریف می‌شود. سبک زندگی برتر به‌عنوان زندگی تجمل‌گرایانه به دنبال‌کننده ارائه می‌شود.
آقای میرزایی می‌افزاید:«این نفوذداران با نمایش غذاهای رنگارنگ، ظروف تجملاتی، استخرهای خصوصی، جشن تولد و فضاهای تجملی، نگاه دنبال‌کننده را به فرد و کالاهای تبلیغی جلب می‌کنند و سبک زندگی را با خرید و داشتن چنین کالاهایی گره می‌زنند. در چنین جهان نمایشی، هیچ رخداد یا چینشی اتفاقی یا خودجوش نیست، بلکه همه پدیده‌ها با صحنه‌آرایی حساب‌شده در جای خود قرار می‌گیرند تا محتواها پیام مورد نظر را به مخاطب برسانند».
براساس پژوهش، با وام گرفتن از اصطلاحات «مصرف تظاهری» و «خوپذیری» در کتاب طبقه تن‌آسا به قلم تورستین وبلن، می‌توان دریافت که در انواع مادی‌گرا حرص و ولع هرچه بیشتر خرید و مصرف کالاها و اجناس تجملی وجود دارد. این نفوذداران به مخاطبان می‌آموزند که برای ارائه منزلت، حیثیت و اعتبار باید به نمادهای ویژه پایبند باشند و آن نمادها را به واسطه کالاها و به شکلی تظاهری در میدان عمومی به نمایش بگذارند.
۲. نفوذداران وطن‌گرا
گونه وطن‌گرا ممکن است نمونه رایج در بین بسیاری از نفوذداران مهاجر افغانستانی باشد. آن‌ها با تهییج حس وطن‌پرستی و تولید محتوا درباره زیبایی‌ها و مشکلات زندگی در افغانستان، در بدو امر در پی جذب تعداد بیشتر دنبال‌کننده هستند تا در مرحله بعد کالا یا خدمات مورد نظر خود را عرضه کنند.
به‌گفته‌ی پژوهشگر، برای مخاطبان صفحات وطن‌گرا، مشاهده صحنه‌های خاطره‌برانگیز از مکان‌ها، غذاها، لباس‌ها و فرهنگ افغانستان کافی است که مجذوب شوند و صفحه را دنبال کنند. برخی از این نفوذداران مخاطبان انگلیسی‌زبان را هدف قرار می‌دهند و برخی به صورت ترکیبی از فارسی و انگلیسی استفاده می‌کنند. در بسیاری از موارد موضوعات ایرانی یا هندی به جای موضوعات افغانستانی ارائه می‌شوند و از این طریق دستکاری‌هایی در فرهنگ عامه افغانستانی انجام می‌شود.
این نفوذداران در برخی پست‌ها برای برانگیختن عواطف مخاطبان، تصاویر خوشگذرانی و تفریحات جوانان غربی را با تصاویر دختران جوان افغانستانی که کشته شده‌اند مقایسه می‌کنند. مقایسه دوران پیشاطالبانی با دوره کنونی و نمایش وضعیت نامناسب برخی پناهجویان نیز از دیگر فنون اثرگذاری بر مخاطب است تا در میان این تصاویر، کالاها یا خدمات مورد نظر خود را در برابر چشمان مخاطب قرار دهند.
۳. نفوذداران مدگرا
نفوذداران مدگرا معمولاً دنبال‌کنندگان خود را تحت تأثیر فیلم‌ها و عکس‌های خود در متنوع‌ترین و به‌روزترین مدل‌ها قرار می‌دهند. هدف اصلی آن‌ها معرفی سبک‌ها و مدهای نوین است و با فروشندگان اجناس و کالاهای مارک‌دار قرارداد منعقد می‌کنند تا تبلیغات محصولات را در صفحه اینستاگرام خود انجام دهند.
نویسنده مقاله تااکید می‌کند:«مشغله نفوذداران مادی‌گرا مصرف و نمایش تظاهری کالاهای برند و مارک‌دار است، ولی نگرانی نفوذداران مدگرا برندسازی و سلیقه فردی است. آن‌ها روندهای مد را برای دنبال‌کنندگان خود تعیین می‌کنند و حتی در مورد اندازه و شکل بدن، استایل و رژیم غذایی نیز الگوهایی ارائه می‌دهند. جذابیت‌های بصری و فشن در صفحات آن‌ها مخاطب را مسحور می‌کند.
نفوذداران مدگرا با شناختی که از سلایق مخاطبان خود دارند، با ترفندهای تجاری آن‌ها را جذب می‌کنند. برگزاری کارگاه‌های آرایشگری و قرار دادن محصولات آرایشی برای فروش، استفاده از عکس با چهره‌های معروف و درج هشتگ‌های مناسب نیز برای افزایش تعداد مخاطبان و رویت‌پذیری صفحه به کار گرفته می‌شود».
۴. نفوذداران مهمانی‌گرا
این گونه از نفوذداران در حوزه مهمانی‌ها، جشن‌های خصوصی و دورهمی‌های دوستانه فعالیت می‌کنند. آن‌ها برای جذب مخاطب و کسب درآمد از رفتارهای هنجارشکنانه ابایی ندارند و با شیوه‌های مختلف از خطوط قرمز فرهنگی عبور می‌کنند. این نفوذداران در پی تغییر ارزش‌ها و سلیقه غالب فرهنگ عامه افغانستانی هستند.
براساس یافتههای او، صفحات آن‌ها غالباً مملو از تصاویر حضور در دیسکوها، ویلاهای تجملاتی و مهمانی‌های خصوصی است. نمایش بدن و رفتارهای هنجارشکنانه نیز بخشی از این بازنمایی است. برخی مخاطبان نسبت به این کنش‌ها اعتراض می‌کنند، اما نفوذداران از نمایش بدن و حریم خصوصی برای تأثیرگذاری بر مخاطب استفاده می‌کنند.
۵. نفوذداران ایران‌ستیز
نمونه دیگری که در بین نفوذداران مهاجر افغانستانی یافت می‌شود، ایران‌ستیزان هستند. بسیاری از این نفوذداران مدتی در ایران زندگی کرده‌اند و سپس به کشور ثالث مهاجرت کرده‌اند و دستمایه اکثر محتوای صفحات آن‌ها بر پایه تمسخر ایران و ایرانیان است. موضوعاتی مانند خطاب کردن افغانستانی‌ها، دنبال کردن اتوبوس رونالدو، فیلتر بودن اینستاگرام و تیک‌تاک در ایران و پدیده پراید برای تولید محتوا استفاده می‌شوند.
این موضوعات به مذاق بسیاری از مهاجرانی که از تبعیض یا زندگی نابرابر در ایران رنج می‌برند خوش می‌آید و عاملی برای افزایش دنبال‌کننده است. احساس همذات‌پنداری با نفوذدار و نزدیکی زیست او با برخی مهاجران افغانستانی می‌تواند از عوامل استقبال از این صفحات باشد.
۶. نفوذداران جهانگرد
این گونه از نفوذداران دائماً به مسافرت‌های تجملی می‌روند و تعطیلات و اوقات فراغت خود را در مکان‌های گردشگری می‌گذرانند. آن‌ها از سفرهای خود با عکس و فیلم مستندسازی می‌کنند و برای شرکت‌های مسافرتی و جهانگردی تبلیغات مختلف به راه می‌اندازند.
یافته های او نشان می‌دهد:«این نفوذداران در صفحات مجازی، زندگی پرمشغله و مخاطره‌برانگیز دنیای جدید را با حضور در ویلاهای رؤیایی، جزایر و تفرجگاه‌های بهشت‌گونه مقایسه می‌کنند و ویژگی‌ها و امکانات متمایز خود را به رخ مخاطب می‌کشند. این تصاویر نه‌تنها تشنگی مخاطبان را مرتفع نمی‌سازند، بلکه احساس حسرت و محرومیت را در ذهن آن‌ها بیدار می‌کنند.
نفوذداران جهانگرد، تجربه‌های سفرهای بین‌المللی خود را متفاوت از تجربه گردشگران دیگر ارائه می‌دهند و زندگی تجملی و مصرف را در هر یک از این تصاویر نشان می‌دهند. توصیف یا تحلیلی از واقعیت‌ها و زندگی اجتماعی مردم آن سرزمین برای مخاطب بازگو نمی‌شود. آن‌ها با استفاده از واکنش‌های محبت‌آمیز و عباراتی مانند «عزیزم» و ایموجی‌هایی مانند گل و قلب، احساس دوستی و صمیمیت را با دنبال‌کنندگان افزایش می‌دهند».
۷. نفوذداران طغیان‌گر
هفتمین گونه نفوذداران، طغیان‌گر است. برخلاف گونه‌های دیگر که در پی بازنمایی لذت‌جویانه و مادی‌گرایانه هستند، هدف اصلی این گروه شورش در برابر نظم موجود و گفتمان‌های پذیرفته‌شده جامعه افغانستانی است. آن‌ها ارزش‌ها، شاخص‌ها و هنجارهای مورد قبول را به چالش می‌کشند و چتر مقاومت پاد‌هژمونیک پهن می‌کنند.
براساس یافتههای مقاله او، گفتمان مردسالارانه به باور آن‌ها گفتمانی ظالمانه و تمامیت‌خواه است و همواره در جست‌وجوی نقد پیام‌ها و شاخص‌های آن هستند. به‌ویژه درباره استانداردها و شاخص‌های زیبایی، بحث‌های داغی را پیش می‌کشند. این دسته بر خلاف نفوذدارانی که بر اساس شاخص‌های مردسالارانه و سرمایه‌دارانه بر بدن، رژیم غذایی، استایل و کنش‌های فکری و رفتاری ایده‌آل تأکید دارند، بر ضد این سیستم‌های ارزشی شورش می‌کنند و آن‌ها را متحجر، استعمارزده و استثمارگرایانه می‌خوانند.
۸. نفوذداران خانواده‌گرا
در صفحات نفوذداران مهاجر افغانستانی در اینستاگرام، مرجع بسیاری از آن‌ها سلبریتی‌های معروف ایرانی و خارجی هستند. این نفوذداران لباس‌هایی را که چهره‌های مشهور بر تن می‌کنند برای دنبال‌کنندگان خود دست‌یافتنی می‌سازند. دنبال‌کنندگان با خرید شبه‌اصل آن لباس‌ها با قیمت‌های ارزان، بین خود و آن سلبریتی رابطه این‌همانی ایجاد می‌کنند و با آن چهره‌ها هویت‌یابی می‌کنند.
یافتههای پژوهش آقای میرزایی نشان می‌دهد:«نفوذداران خانواده‌گرا با علم به این نکته، سعی می‌کنند بدن، زیبایی و رفتارهایی را برای دنبال‌کنندگان خود نشان دهند که دارای ویژگی‌هایی است که ممکن است در برخی از افراد دارای فرهنگ سنتی عمل کند. آن‌ها به هنجارهای سنتی افغانستان احترام می‌گذارند و در نمایش‌های عاطفی خود به گزاره‌های هنجاری و ارزشی خویشاوندان احترام می‌گذارند. به عبارت دیگر، برعکس گونه‌های دیگر، ارزش‌ها و هنجارهای جمع‌گرایانه را بر فردگرایانه ترجیح می‌دهند».
این نفوذداران مقوله‌هایی مانند خانواده و تحکیم نقش‌های سنتی زنان را برجسته می‌کنند و بدین ترتیب دنبال‌کنندگان خود را به بازتولید ارزش‌های فراگیر عرفی و سنتی در حوزه خانواده افغانستانی ترغیب می‌کنند. با این حال، فراگیری فضای مجازی و اقبال عمومی افغانستان به مدل‌سازی زنان و دختران در میان مهاجران، به تدریج این امر را عادی‌سازی کرده است. نفوذداران خانواده‌گرا مرزهای میان گفتمان و پادگفتمان را کمرنگ می‌سازند و به دیده‌شدن دختران و زنان افغانستانی ضریب می‌دهند.
نتیجه
نفوذداران مهاجر افغانستانی در گونه‌های هشتگانه، هر کدام یکی از لایه‌های خاص فرهنگ عامه افغانستانی را نقطه تمرکز خود انتخاب کرده‌اند. یافتههای این مقاله وی نشان می‌دهد که برخی از آن‌ها فنون مدیریت تأثیرگذاری را می‌شناسند و برای جذب فزاینده دنبال‌کنندگان، از خطوط قرمز فرهنگ سنتی عبور می‌کنند و حریم خصوصی خود را به کالایی عمومی تبدیل می‌کنند.
آنان مفهوم قدرت و برتری را با تعداد دنبال‌کننده‌ها و لایک‌ها می‌سنجند و هر کس دنبال‌کننده بیشتری داشته باشد، در نظرگاه آن‌ها صاحب سرمایه اجتماعی و محبوبیت بیشتری است. داشتن سرمایه اجتماعی بالاتر یعنی شهرت و درآمد بیشتر.
این نفوذداران با نمایش چهره اجتماعی خود و کالایی‌سازی حریم خصوصی، شکل تازه‌ای از اقتدار و قدرت را ایجاد می‌کنند که بر پایه آن می‌توانند نقش گروه مرجع را برای دنبال‌کنندگان خود ایفا کنند. آن‌ها برای افزایش محبوبیت چهره اجتماعی خود در میان دنبال‌کنندگان، از طریق پاسخگویی به کامنت‌ها و ابراز محبت، رابطه‌ای رسمی و ظاهری با مخاطبان برقرار می‌کنند.
به این معنا که چهره‌های مشهور قدیمی مردم از طبقات متمایز هنرمند، ثروتمند و فرهیخته جامعه بودند و در مراسم‌ها و برهه‌های خاص ارتباط و پیوند مستقیم با هواداران خود نداشتند، اما نفوذداران مجازی می‌دانند که بدون کالایی ساختن بدن و به صحنه آوردن حریم خصوصی، امکان رشد و ارتقاء را در این صنعت نخواهند داشت. از این رو، گزینشی و با صحنه‌سازی، افشاگری را در دستور کار قرار می‌دهند و برش‌هایی از حریم خصوصی خود را به نمایش می‌گذارند. دنبال‌کنندگان نیز بر اساس این نمایش‌ها، نفوذداران را به شخصیت‌هایی نزدیک و قابل دسترس تبدیل می‌کنند.
منبع:
مردم‌نگاری شبکهای نظام سلیقه‌ای نفوذداران مهاجر افغانستانی در اینستاگرام». فصلنامه بررسی مسائل اجتماعی ایران، سال پانزدهم، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۳، صص. ۲۳–۴۰
