در جست‌وجوی عدالت انتقالی؛ اسامی قربانیان گم‌نام افغانستان

کشتار یکاولنگ در جنوری ۲۰۰۱ یکی از رویدادهای خونین جنگ افغانستان و از موارد مستند نقض گسترده حقوق غیرنظامیان در آن دوره است. با گذشت بیش از دو دهه، هنوز درباره شمار دقیق قربانیان، هویت همه کشته‌شدگان و سرنوشت برخی از افراد بازداشت‌شده و گم شده اطلاعات کامل و یکسانی در دست نیست. گزارش‌های حقوق بشری، بازماندگان و منابع محلی ارقام متفاوتی ارائه کرده‌اند؛ اما اصل وقوع کشتار گسترده غیرنظامیان در یکاولنگ در منابع متعدد مستند شده است. .

این فهرست تلاشی برای بازگرداندن قربانیان به حافظه عمومی است؛ برای اینکه آنان فقط یک عدد در گزارش‌های تاریخی نباشند، بلکه با نام و هویت خود شناخته شوند.

چرا ثبت نام قربانیان اهمیت دارد؟

در بسیاری از روایت‌های جنگ افغانستان، قربانیان در قالب اعداد بیان شده‌اند: ده‌ها نفر، صدها نفر یا هزاران نفر. اما پشت هر عدد، یک انسان، یک خانواده و یک زندگی قرار دارد. افرادی که برای خانواده شان پدرِ، برادر یا پدربزرگ بوده اند. . وقتی گفته می‌شود «دست‌کم ۱۷۰ نفر در یکاولنگ کشته شدند»، این رقم اهمیت تاریخی دارد؛ اما نام‌های این افراد اهمیت انسانی و حقوقی دارد. هر نام، داستان یک خانواده، یک روستا، یک رابطه خانوادگی و یک زندگی از دست‌رفته را نمایندگی می‌کند.

ثبت نام قربانیان از چند منظر اهمیت بنیادی دارد؛‌ نخست حافظه جمعی حفظ می‌شود. به عبارت دیگر، فردی که در جریان یک جنایت کشته شده است، نباید در تاریخ صرفا به یک عدد تبدیل شود. در قدم دوم، به قربانیان و خانواده‌های آنان احترام صورت می‌گیرد و در گام سوم، چنین فهرستی می‌تواند به‌عنوان بخشی از اسناد مورد استفاده پژوهشگر و نهادهای حقوق بشر جهت مستندسازی و دادخواهی بسیار کمک کند.

 از سوی دیگر،‌ هیچ فهرستی در نخستین مرحله آن کامل نیست. ممکن است برخی اطلاعات نیاز به ویرایش و یا اصلاح داشته باشد و و برای فراهم کردن زمینه برای تکمیل حقیقت،‌افراد مطلع و خانواده‌ها اطلاعات جدیدی ارایه کنند.

شیوه تهیه و ترتیب فهرست

فهرست حاضر باید به‌عنوان یک پروژه مستندسازی قربانیان دیده شود، نه صرفاً یک فهرست آماری. این اگرچه نخستین گام جهت مستندسازی در این عرصه است، اما پژوهشگر در تلاش است آن را در فرصت‌های آینده از طریق تماس با بازماندگان و شاهدان گسترش دهد تا یک دیتابیس دقیق و با جزییات ترتیب شود. این اطلاعات از طریق گفت‌وگو با بازماندگان تهیه شده است، با سنگ‌ها و یا لوحه‌های قبرهای دسته‌جمعی کشته شدگان تطبیق داده شده است.

هدف این گزارش آن نیست که هر نام را بدون بررسی به‌عنوان یک واقعیت قطعی معرفی کند. برعکس، اعتبار این فهرست در گرو آن است که سطح اطمینان هر داده تا حد امکان روشن باشد.

برای مثال، اگر هویت فرد از سوی چند منبع مستقل تأیید شده باشد، می‌توان آن را در گروه قربانیان تأییدشده قرار داد. اگر تنها یک روایت درباره فرد وجود داشته باشد، بهتر است وضعیت آن به‌عنوان «نیازمند بررسی بیشتر» مشخص شود.

تفاوت میان آمار قربانیان و فهرست اسامی

یکی از نکات مهم درباره کشتار یکاولنگ، تفاوت میان آمار کلی قربانیان و فهرست اسامی قابل شناسایی است.

در برخی گزارش‌ها از حدود ۳۰۰ مرد غیرنظامی بازداشت‌شده و دست‌کم حدود ۱۷۰ کشته‌شده سخن گفته شده است. منابع دیگری بر اساس شهادت‌ها ارقام بالاتری ارائه کرده‌اند.

بنابراین اگر فهرست منتشرشده مثلاً شامل تعداد کمتری از اسامی باشد، نباید نتیجه گرفت که افراد خارج از فهرست قربانی نبوده‌اند. به‌این دلیل که این یک فهرست اولیه بوده است و پژوهشگر با توجه به شرایط و امکانات نتوانسته است آن را کامل کند. طبق گفت‌وگوهای که پژوهشگر با منابع محل داشته است، تعداد قربانیان قتل عام یکاولنگ بیش از ۳۸۰ نفر بوده اند و در این میان تعداد قابل توجهی هم ناپدیده شده اند. بیشترین قربانیان از قریه‌های «دره علی»، «بیدمشکین»،‌ «کته‌خانه»، «آخندان»، «کشکک»، «گنبدی»، «مندیک»، «قلعه شاطوغان»، «فیروزبهار» و… بوده اند.

در جست‌وجوی تطبیق عدالت انتقالی

ثبت نام کشته‌شدگان فقط یک کار آرشیوی نیست؛ می‌تواند نخستین مرحله یک روند گسترده‌تر عدالت انتقالی باشد. عدالت انتقالی معمولاً بر چند اصل اساسی استوار است: حق قربانیان برای دانستن حقیقت، حق دسترسی به عدالت، جبران خسارت و تضمین عدم تکرار.

در این چارچوب، ثبت نام قربانیان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بدون دانستن اینکه چه کسانی قربانی شده‌اند، سخن گفتن از عدالت برای آنان دشوار است.

ثبت نام، به‌تنهایی عدالت نیست.اما بدون ثبت قربانیان، عدالت نیز با خطر فراموشی مواجه است.

یک فهرست دقیق می‌تواند پایه‌ای برای تحقیقات آینده، مستندسازی جنایات جنگی، مطالعات تاریخی، شناسایی خانواده‌های قربانیان و طراحی برنامه‌های جبران خسارت باشد.

از منظر عدالت انتقالی، این پرسش اهمیت اساسی دارد که چه کسانی در اجرای مستقیم جنایت نقش داشتند، چه کسانی فرماندهی می‌کردند، چه کسانی از وقوع جنایت اطلاع داشتند و چه کسانی توان جلوگیری از آن را داشتند.

این پروژه با ثبت قربانیان، در پی پاسخ دادن نهایی به این پرسش‌ها نیست؛ بلکه می‌کوشد یکی از پایه‌های مستند لازم برای پاسخ‌گویی آینده را حفظ کند.

چرا اکنون؟

بیست‌وشش سال از کشتار مردم بی‌دفاع این ولسوالی گذشته است.در این مدت، شاهدان سالخورده شده‌اند، برخی بازماندگان از دنیا رفته‌اند و بخشی از حافظه شفاهی این حادثه در معرض از بین رفتن قرار گرفته است. هم‌زمان، اسناد پراکنده شده و دسترسی به برخی منابع دشوارتر شده است.

برای بازماندگان، مسئله تنها یادآوری گذشته نیست. بسیاری از آنان هنوز با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانی آن حادثه زندگی می‌کنند.

به همین دلیل، ثبت نام قربانیان امروز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اگر نام‌ها ثبت نشوند، با گذشت زمان نه‌تنها عدالت، بلکه خودِ حافظه قربانیان نیز در معرض فراموشی قرار می‌گیرد.